فقر در جهان معاصر مفهومی چندبعدی است که در تعامل با شاخصهای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی شکل میگیرد. برنامه توسعه سازمان ملل متحد (UNDP) با ارائه مدلهای نوین مبتنی بر شاخص فقر چندبعدی (MPI)، توانمندسازی جوامع محلی، توسعه دیجیتال و اقتصاد پایدار، مسیر جدیدی برای فقرزدایی مؤثر ارائه کرده است. این مقاله رویکردها، چالشها و دستاوردهای UNDP را در چارچوب ادبیات علمی و استاندارد ISI تحلیل میکند.
فقر تنها نبودیاکمبود درآمد نیست بلکه این یک بعد از آنست فقر خاموش به وضعیتی اشاره دارد که در آن خانوارها با سطح زندگی پایین اما بدون تشخیص رسمی فقر، به دلیل نبود پوششهای اجتماعی، گرانی روزافزون و کمدسترسی به خدمات اساسی مانند بیمه بازنشستگی و خدمات دندانپزشکی، با محدودیتهای مداوم روبهرو میشوند. این شکل فقر بیش از آنکه با شاخصهای رسمی اندازهگیری شود، از طریق کاهش شدید دسترسی به کالاهای ضروری، کاهش وعدههای غذایی و فشارهای اقتصادی همسو با افزایش هزینههای زندگی نمایان میشود. مطالعههای میدانی نشان میدهد که فقر خاموش با شکست در تأمین امنیت اجتماعی و ناکافی بودن ابزارهای حمایتی، به ویژه در میان خانوارهای کمدرآمد شهری و روستایی، تقویت میشود و نیازمند بازنگری سیاستی در سطح پوشش اجتماعی و حمایتهای هدفمند است تا پایداری اقتصادی و سلامت خانوارها بهبود یابد.؛ بلکه فقدان دسترسی به آموزش، سلامت، انرژی، امنیت غذایی، مسکن و مشارکت اجتماعی نیز در تعریف مدرن آن نقش دارد. UNDP با معرفی شاخص MPI رویکرد تکبعدیِ مبتنی بر درآمد را کنار گذاشته و مدل تحلیلی چندبعدی را جایگزین کرده است.
این پژوهش بر پایه روش تحلیل محتوای اسنادی، مرور گزارشهای جهانی UNDP (۲۰۱۵–۲۰۲۴)، شاخصهای HDI و MPI و متون علمی حوزه توسعه پایدار انجام شده است. منابع شامل گزارشهای رسمی، پایگاههای داده توسعه، و مقالات دانشگاهی در حوزه فقرزدایی است.
UNDP فقر را مجموعهای از محرومیتها در آموزش، سلامت و استاندارد زندگی میداند. این شاخص امکان هدفگذاری دقیقتر و طراحی سیاستهای محلی را فراهم میکند.
UNDP در دهه اخیر تمرکز خود را بر فناوریهای دیجیتال معطوف کرده است: بلاکچین برای شفافیت اقتصادی، سیستمهای اطلاعات مکانی، پلتفرمهای آموزش آنلاین، و هوش مصنوعی برای تحلیل فقر.
بحرانهای اقلیمی، جنگها، نوسانات قیمت انرژی و پاندمیها مهمترین تهدیدهای فقرزدایی هستند. UNDP با برنامههای بازسازی اقتصادی–اجتماعی به کشورها کمک میکند.
تحلیلها نشان میدهد کشورهایی که برنامههای UNDP را در حوزه حکمرانی خوب، دیجیتالیسازی و توسعه پایدار اجرا کردهاند، در کاهش فقر چندبعدی موفقتر بودهاند. این دستاوردها با نهادسازی، شفافیت و مشارکت محلی تقویت شدهاند.
UNDP با ترکیب سیاستهای مبتنی بر داده، رویکردهای چندبعدی و راهکارهای نوآورانه، به یکی از مؤثرترین نهادهای بینالمللی در فقرزدایی تبدیل شده است. آینده فقرزدایی وابسته به توسعه دیجیتال، توانمندسازی اقتصادی و همکاری جهانی است.